Τετάρτη, 28 Σεπτεμβρίου, 2022

Μηχανισμός Αντικυθήρων: Ο αρχαιότερος υπολογιστής του κόσμου

Αντικύθηρα

Με μόλις 45 μόνιμους κατοίκους και έκταση 17,5 τ.χλμ., το νησάκι των Αντικυθήρων (ή, αλλιώς, Τσιριγότο) βρίσκεται μεταξύ Κυθήρων και Κρήτης. Oι κάτοικοί του ασχολούνται με την αλιεία, την κτηνοτροφία, τη μελισσοκομία και την αμπελουργία. Η ιστορία του νησιού χάνεται στους προϊστορικούς χρόνους. Πρώτοι κάτοικοί του φέρονται να ήταν οι Δόλοπες, τους οποίους ακολούθησαν οι Δρύοπες και οι Κρήτες. Οι Ρωμαίοι κατακτητές έστελναν εδώ τους ανεπιθύμητους και τους ανυπότακτους υπηκόους τους, ενώ αργότερα το νησί έγινε ορμητήριο πειρατών. Όντας ιδανικός προορισμός για ήσυχες διακοπές, το νησί χαρακτηρίζεται από σπάνια φυσική ομορφιά, με χαμηλούς λόφους, πλούσια χλωρίδα και πανίδα, γραφικά εκκλησάκια, σπηλιές και πολλά μονοπάτια, τα οποία αποτελούν μοναδική ευκαιρία για περιπάτους κι εκδρομές με τα πόδια. Απέχει 17 ναυτικά μίλια από το ακρωτήρι Καπέλλο, στο νότιο άκρο των Κυθήρων. Συνδέεται ακτοπλοϊκά με το λιμάνι του Πειραιά, το Γύθειο και τη Νεάπολη Λακωνίας, τα Κύθηρα και το Καστέλι Κίσσαμου (νομός Χανίων Κρήτης).

Τα Αντικύθηρα έγιναν γνωστά όταν στις αρχές του 20ού αι. ανελκύστηκαν από τη θάλασσα των Αντικυθήρων δύο χάλκινα αντικείμενα μεγάλης αρχαιολογικής αξίας: ο περίφημος Έφηβος των Αντικυθήρων (340 π.X.) και ο μηχανισμός των Αντικυθήρων, που βρίσκονται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο.

Μεγάλη Τρίτη 4 Απριλίου 1900, Μυρτώο Πέλαγος. Η περιοχή δοκιμάζεται από έντονη καταιγίδα. Έχει σκοτεινιάσει, βρέχει καταρρακτωδώς, αστράφτει. Πέφτουν συνεχώς κεραυνοί, ο άνεμος λυσσομανάει και η θάλασσα είναι φουρτουνιασμένη. Τα δυσθεώρητα κύματα δοκιμάζουν τις αντοχές ενός μεσαίου μεγέθους συμιακού σπογγαλιευτικού, που για κακή του τύχη πλέει ακόμη στα ανοικτά, κατευθυνόμενο προς τις ακτές της Τυνησίας.
Ο επικεφαλής του πληρώματος, ο καπετάνιος Δημήτριος Κόντος, ξεδιπλώνει εσπευσμένα τον χάρτη και μετράει με τον χάρακα αποστάσεις. Υπάρχει επιβεβλημένη ανάγκη αναζήτησης λιμανιού. Το πλησιέστερο είναι στα Αντικύθηρα, χαράσσει λοιπόν ρότα για το άγονο νησί. Με τη βοήθεια του πληρώματος τα καταφέρνει. Ρίχνει με ασφάλεια άγκυρα στην ακτογραμμή και περιμένει να καταλαγιάσει ο καιρός. Μέχρι τότε όμως κρίνει σκόπιμο να εκμεταλλευτεί τον χρόνο πραγματοποιώντας καταδύσεις με τις στολές της εποχής.

Ένας από τους πολύπειρους βουτηχτές, ο Ηλίας Σταδιάτης, είναι ο πρώτος που αντικρίζει το ναυάγιο σε βάθος περίπου 45 μέτρων. Η έκπληξή του είναι μεγάλη. Αναδύεται στην επιφάνεια και περιγράφει στα υπόλοιπα μέλη του πληρώματος του σφουγγαράδικου τα όσα είδε. Ο κυβερνήτης διατηρεί τις αμφιβολίες του. Επιλέγει να βουτήξει ο ίδιος για να διαπιστώσει του λόγου το αληθές. Όντως, στον πυθμένα υπήρχε ένα αρχαίο σκαρί διασπαρμένο σε μήκος τουλάχιστον 4 μέτρων. Πρόκειται δηλαδή για ένα τεράστιο καράβι. Τέτοια μεγάλα καράβια χρησιμοποιούνταν στην αρχαιότητα για τη μεταφορά σιταριού από την Αίγυπτο προς τα φημισμένα λιμάνια της βορείου Μεσογείου, μεταφέροντας ενίοτε και επιβάτες. Μέχρι να κοπάσει η καταιγίδα ανελκύουν όσο περισσότερα ευρήματα μπορούν. Κατόπιν ενημερώνουν τις αρχές, που στέλνουν πλοίο του Πολεμικού Ναυτικού στην περιοχή.

Οι έρευνες συνεχίζονται για περίπου έναν χρόνο, κατά τη διάρκεια του οποίου ανασύρονται περισσότεροι από 200 αμφορείς, ασημένια νομίσματα, μαρμάρινα γλυπτά, σκεύη, λυχνάρια και περίτεχνα βάζα. Ο θάνατος ενός δύτη και η παράλυση άλλων από τη νόσο των δυτών βάζει τέλος στην επιχείρηση. Θα περάσουν 75 ολόκληρα χρόνια μέχρι να πραγματοποιήσει εκ νέου έρευνες ο Γάλλος ωκεανογράφος Ζακ Ιβ Κουστό, το φθινόπωρο του 1976. Από την πρώτη κιόλας στιγμή όμως, αρχαιολόγοι είχαν σπεύσει να μελετήσουν τα ευρήματα που είχαν μεταφερθεί στο Αρχαιολογικό Μουσείο Αθηνών. Τέτοιες μέρες πριν από 118 χρόνια, στις 17 Μαΐου 1902, αποφασίζει να επισκεφθεί το Μουσείο και ο τέως εδώ και μερικές εβδομάδες υπουργός Παιδείας Σπυρίδων Στάης, μαζί με τον ξάδελφό του και καταξιωμένο αρχαιολόγο Βαλέριο Στάη και την οικογένειά του.

Η καταγωγή και των δύο ήταν από τα Κύθηρα. Ο Στάης παρακολουθεί προσεκτικά τις εργασίες συγκόλλησης του θαυμάσιου μπρούντζινου αγάλματος του Εφήβου των Αντικυθήρων (που μέχρι τότε θεωρούνταν το σπουδαιότερο τέχνεργο του ναυαγίου, χρονολογούμενο μεταξύ 340-330 π.Χ.) από τον Γάλλο ειδικό Andre. Ο Γάλλος έχει ζητήσει από τους συντηρητές να του τοποθετήσουν γύρω από το άγαλμα όλα τα κιβώτια που περιείχαν μπρούντζινα αντικείμενα που δεν είχαν ταυτοποιηθεί, προκειμένου να διαπιστώσει εάν ταιριάζει κανένα με αυτά που λείπουν από το άγαλμα. Ο Στάης, έχοντας στο πλάι του τον έφορο των αρχαιοτήτων του μουσείου, παρατηρεί πως ένα από τα χάλκινα αντικείμενα έχει γρανάζια και κάτι ακατάληπτα σχέδια που μοιάζουν με επιγραφές.

Ήταν ένα «μηχάνημα καθ’ ὁλοκληρίαν ὅμως ὀξειδωμένον», όπως αναφέρει η εφημερίδα Εστία στις 22 Μαΐου 1902. Προσθέτει δε πως «ὁ διευθυντής τοῦ Αὐστριακοῦ Ἀρχαιολογικοῦ Ἰνστιτούτου κ. Βίλελμ ἐξήτασεν ἀμφότερα τα τεμάχια, κατόρθωσε δε να δια-κρίνῃ ἐπί τοῦ μικροτέρου τεμαχίου την ἑξῆς ἐπιγραφήν: ἀκτῖνα ἡλίου. Ἀλλά τοῦτο δεν δύναται να θεωρηθῇ ὡς ὁριστικόν, θα ἐπακολουθήσουν δε και ἄλλαι μελέται ἀμφοτέρων τῶν τεμαχίων προς πληρεστέραν ἀνάγνωσιν τῶν γραμμάτων τῶν δύο πλακῶν». Η αρχική εκτίμηση ήταν πως πρόκειται για ένα μηχανικό ρολόι.

Με τον καιρό όμως και χάρη στις περισσότερο εμπεριστατωμένες μελέτες, η επιστημονική κοινότητα μένει άναυδη. Ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων είναι ένας αναλογικός μηχανικός υπολογιστής, που χρησιμοποιούνταν ως όργανο αστρονομικών παρατηρήσεων. Πρόκειται για τον αρχαιότερο γνωστό πολύπλοκο μηχανισμό πλανητικής λειτουργίας! Κατασκευάστηκε κατά τη διάρκεια της ελληνιστικής περιόδου, μεταξύ 150 π.Χ. και 100 π.Χ., και είναι σχεδόν μισό αιώνα παλαιότερο από το ίδιο το ναυάγιο του πλοίου που το μετέφερε, το οποίο εκτιμάται πως συνέβη ανάμεσα στο 87 π.Χ. και το 63 π.Χ.

Ο πολύπλοκος μηχανισμός είναι κατασκευασμένος από μπρούντζο και βρισκόταν εγκιβωτισμένος σε ξύλινο πλαίσιο. Χάρη στη βοήθεια ειδικού τομογράφου που κατασκευάστηκε ειδικά για τον συγκεκριμένο μηχανισμό, διαπιστώθηκε ότι το κύριο θραύσμα φέρει 30 οδοντωτούς τροχούς, οι οποίοι περιστρέφονται γύρω από 10 άξονες. Η λειτουργία του κατέληγε σε τουλάχιστον 5 καντράν, με έναν ή περισσότερους δείκτες στο καθένα. Έχουν διαβαστεί αρκετές από τις επιγραφές που υπήρχαν στις πλάκες και στους περιστρεφόμενους δίσκους, οι οποίες εμπεριέχουν αστρονομικούς και μηχανικούς όρους, κάτι σαν «εγχειρίδιο χρήσης» του οργάνου.

Σύμφωνα με τις πλέον πρόσφατες μελέτες, ο μηχανισμός φέρεται να υπολόγιζε με ακρίβεια τη θέση του Ήλιου και της Σελήνης, καθώς επίσης και τις φάσεις της. Μπορούσε δε να εμφανίζει κάθε πότε θα συνέβαινε έκλειψη Ηλίου και Σελήνης, λαμβάνοντας ως βάση τον βαβυλωνιακό κύκλο του Σάρου (κατά την αρχαιότητα, ο κύκλος αυτός ήταν μια χρονική περίοδος ίση με 6.585,3 ημέρες ή 18 έτη και 11 ημέρες περίπου).

Στις εγχάρακτες πλάκες απεικονίζονται τουλάχιστον δύο ημερολόγια, ένα ελληνικό (βασισμένο στον μετωνικό κύκλο, που ισούται με περίπου 19 έτη) και ένα αιγυπτιακό, που ήταν και το κοινό «επιστημονικό» ημερολόγιο των ελληνιστικών χρόνων. Πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο εικαζόταν πως ο μηχανισμός χρησιμοποιούνταν ως αστρολάβος, δρομόμετρο, αστρονομικό ναυτικό ρολόι, πλανητάριο ή αρχαίος πλοογνώμονας. Όλες αυτές οι χρήσεις δεν είναι αμοιβαία αποκλειόμενες, καθώς οι έρευνες ακόμη συνεχίζονται.

Ανακατασκευές

Μια μερική ανακατασκευή του μηχανισμού πραγματοποιήθηκε από τον Αυστραλό επιστήμονα των υπολογιστών Άλαν Τζωρτζ Μπρόμλεϋ (Allan George Bromley, 1947-2002), του Πανεπιστημίου του Σίδνεϋ και τον ωρολογοποιό του Σίδνεϋ Φρανκ Πέρσιβαλ (Frank Percival). Η έρευνα αυτή ώθησε τον Μπρόμλεϋ να επανεξετάσει την ανάλυση ακτίνων Χ του Πράις. Ο Μπρόμλεϋ, με τη βοήθεια του Βρετανού Μάικλ Ράιτ, παρήγαγε επίσης νέες και ακριβέστερες ακτινοσκοπήσεις (απεικονίσεις με ακτίνες Χ) του μηχανισμού οι οποίες μελετήθηκαν τον μαθητή του Μπέρναρντ Γκάρντνερ (Bernard Gardner), το 1993.
Αργότερα, ένας Βρετανός κατασκευαστής μηχανικών πλανηταρίων ονόματι Τζων Γκληβ (John Gleave) κατασκεύασε ένα λειτουργικό αντίγραφο του μηχανισμού. Σύμφωνα με την ανακατασκευή του, η ανάγνωση του εμπρόσθιου τροχού υποδεικνύει την ετήσια πορεία του Ήλιου και της Σελήνης διαμέσου του Ζωδιακού Κύκλου κατά το Αιγυπτιακό ημερολόγιο. Η ανάγνωση του επάνω οπίσθιου τροχού παριστάνει μια περίοδο τεσσάρων ετών και συσχετίζεται με άλλες ενδείξεις που παριστάνουν τον Μετωνικό κύκλο των 235 συνοδικών μηνών, ο οποίος ισούται με 19 ηλιακά έτη. Συνοδικός μήνας ονομάζεται η περίοδος που μεσολαβεί ανάμεσα σε δύο νέες σελήνες. Η ανάγνωση του κάτω οπίσθιου τροχού σκιαγραφεί τον κύκλο ενός και μόνου συνοδικού μήνα, ενώ ένας δευτερεύων τροχός καταγράφει το σεληνιακό έτος των 12 συνοδικών μηνών.

Μια ακόμη ανακατασκευή έγινε το 2002 από τον Μάικλ Ράιτ (Michael T. Wright), τότε έφορο μηχανολογίας μηχανικής του Μουσείου της Επιστήμης του Λονδίνου, σε συνεργασία με τον Μπέρναρντ Γκάρντνερ από το Σίδνεϋ. Επίσης, ο μαθηματικός Διονύσιος Κριάρης έκανε το 1999 μια πρώτη ανακατασκευή, βασισμένη στο μοντέλο του Πράις. Ακολούθησε μια ακόμα το 2007 με ακόμη μεγαλύτερη λεπτομέρεια, καθότι βασίζεται στα αποτελέσματα των νέων ερευνών από το Πρόγραμμα Έρευνας για τον Μηχανισμό των Αντικυθήρων τα οποία εκτίθενται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, το Μουσείο Αρχαίας Τεχνολογίας της Βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας, το Μουσείο του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών στον Λόφο Νυμφών. Ο Κώστας Κοτσανάς έχει κατασκευάσει σειρά αξιόλογων ομοιωμάτων που εκτίθενται στην σειρά των ομώνυμων μουσείων σε όλη την Ελλάδα και το εξωτερικό.

Το 2014 ο Έλληνας φυσικός Μάρκος Σκουλάτος ολοκλήρωσε έπειτα από διετή έρευνα το δικό του ακριβές λειτουργικό μοντέλο. Το αντίγραφο αυτό του Μηχανισμού των Αντικυθήρων σέβεται πλήρως τις διαστάσεις και γνωστές λειτουργίες του αρχικού. Ενσωματώνει όλες τις έως τότε έρευνες όπως το μηχανισμό πύρου-σχισμής για τη σελήνη, την ένδειξη των Ολυμπιακών αγώνων και τις ακριβείς αναγνώσεις των αρχαίων επιγραφών.

Θα απαιτηθεί αρκετός καιρός για να ανακαλύψουμε την πλήρη χρήση του. Το βέβαιο είναι ότι ανήκε σε κάποιον πάρα πολύ πλούσιο της εποχής. Ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων έχει γίνει αντικείμενο θαυμασμού εκατομμυρίων ανθρώπων, καθώς έχει εκτεθεί μέχρι το Πεκίνο, αλλά λόγω της ευαίσθητης φύσης και της σημαντικότητάς του κρίνεται πλέον σκόπιμο να μην μετακινείται εκτός Ελλάδας.

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Εντοπίστηκε ο υπεύθυνος για τον αποδεκατισμό των υποψηφίων στην Αρχιτεκτονική Ξάνθης!

Τις προηγούμενες ημέρες το Υπουργείο Παιδείας, διά στόματος της (αν)αρμόδιας Υπουργού κας Ν. Κεραμέως, επανέλαβε σε όλους τους τόνους ότι «την Ελάχιστη Βάση Εισαγωγής...

Οι αλλαγές στις Πανελλαδικές από το 2022: «στο θολωμένο της μυαλό…»*

Οι Πανελλαδικές του 2021 θα μείνουν στην Ιστορία των Εισαγωγικών Εξετάσεων ως οι «εξετάσεις – λαιμητόμος». Προφανώς αναφέρομαι στην εφαρμογή της Ελάχιστης Βάσης Εισαγωγής...

Η ανεστραμμένη (ή αντεστραμμένη) τάξη, η κα Κεραμέως κι εμείς, οι Εκπαιδευτικοί.

Κι έτσι, μαζί με τον Νόμο 4823 της 3ης Αυγούστου 2021, γνωστό και ως «νόμο αξιολόγησης – καρμανιόλας των εκπαιδευτικών», μπήκε στην συζήτηση η...
- Advertisement -

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ

Τι είναι το χιόνι;

Τα σύννεφα αποτελούνται είτε από σταγόνες νερού είτε από παγοκρυστάλλους είτε και από τα δύο μαζί. Οι παγοκρύσταλλοι δημιουργούνται στα νέφη όταν οι σταγόνες νερού...

Ο «Δρ. Πυρηνική βόμβα»: Ρόμπερτ Οπενχάιμερ

Ο τραγικός σύγχρονος Προμηθέας που έδωσε στην ανθρωπότητα την πυρηνική φωτιά Όταν ο θεωρητικός φυσικός που πρωτοπόρησε στην κατασκευή της πυρηνικής βόμβας είδε με τα...

Η ψευδοεπιστήμη

Καθημερινά βομβαρδιζόμαστε με νέες έρευνες, αποτελέσματα και ανακαλύψεις, όχι μόνο για μακρινούς κόσμους και μυστηριώδη σωματίδια αλλά και σχετικά με την καθημερινότητά μας, τι...

Το μποζόνιο Χίγκς ή «το σωματίδιο του Θεού» ( ; )

Όλοι έχουμε ακούσει γι’ αυτό. Όχι, δεν αναφέρομαι στο «μποζόνιο Χιγκς» αλλά στο άλλο, στο «σωματίδιο του Θεού». Κάτι έχει πάρει το μάτι μας,...

Πώς δημιουργείται το ουράνιο τόξο;

Σε ποιον δεν αρέσουν τα ουράνια τόξα; Εμφανίζονται σχεδόν μαγικά από το πουθενά, είναι πολύχρωμα και βγαίνουν συνήθως μετά από βροχή, δημιουργώντας μια τρομερή...
error: Content is protected !!